Ten znany wszystkim zawód ma wiele znaczeń. Nauczyciel to przede wszystkim specjalista odpowiednio przygotowany do prowadzenia pracy dydaktyczno-wychowawczej w szkołach na różnym szczeblu oświaty i szkolnictwa wyższego. Znaczenie słowa sytuuje ten zawód raczej w szkolnictwie podstawowym lub średnim, rzadziej w wyższym, nauczyciele akademiccy nie muszą mieć bowiem przygotowania pedagogicznego. Nauczyciel w szkole podstawowej lub średniej musi spełniać ostrzejsze wymogi formalne i profesjonalne, począwszy od wykształcenia kierunkowego po przygotowanie pedagogiczne.

 

Predyspozycje

W tym zawodzie kluczowe są predyspozycje interpersonalne i społeczne: nie ma dobrych nauczycieli bez umiejętności nawiązywania kontaktu, bez otwartości na problemy innych i bez wyobraźni oraz wiedzy na temat tych, których się uczy. Oznacza to także rodzaj pasji, która powinna temu zawodowi towarzyszyć. Nie jest on może - jak chciałoby wielu - powołaniem, ale na pewno wymaga zaangażowania większego niż w innych zawodach. Chwiejność, brak zdecydowania, niejasność sądów i myślenia, brak umiejętności zdobywania przywództwa w grupie oraz nieokreślony system wartości - wróżą kandydatowi na nauczyciela jak najgorzej.

W tym zawodzie liczy się również zdolność empatii, a także umiejętności przekazu werbalnego. Jeśli zaś mowa o nauczycielu wybitnym, musi on posiadać rodzaj charyzmy, która wyraża się autorytetem osiąganym w grupie uczniów. Nie oznacza to jednak poczucia nieomylności. Współczesna szkoła nie jest już miejscem prowadzenia wykładów ex cathedra, lecz raczej dyskusji i wspólnego rozwiązywania problemów.

Spośród wymogów merytorycznych warto wymienić gruntowną wiedzę zawodową i wiedzę pedagogiczną. Wymogi stawiane przez MENiS są tu jasne: trzeba zaliczyć tzw. kurs pedagogiczny (270 godzin zajęć z pedagogiki, psychologii i metodyki nauczania oraz kilkutygodniowe praktyki w szkole), by - posiadając już dyplom szkoły wyższej na dowolnym kierunku - zostać nauczycielem.

 

Dawniej i dziś

Zawód nauczyciela należy do tych, które w historii ludzkości wyodrębniły się najwcześniej. Jego tradycje sięgają więc starożytności. Przez wieki zadania, wykształcenie i praca nauczyciela zmieniały się jednak bardzo. Inaczej też rozumiano jego rolę. Na początku - co zresztą zostało do dziś - nauczyciel nie był wykładowcą, ale mistrzem, który brał do siebie ucznia, żeby ten, obserwując, porównując i dyskutując z mistrzem, osiągnął biegłość w jakiejś dziedzinie.

Dziś na ten typ nauczania, polegający bardziej na konsultacjach, może sobie pozwolić jedynie niewielu. Zamiast tego wykształcił się system oświaty oraz system szkolnictwa wyższego, które sformalizowały wymagania, obowiązki, zadania i funkcje nauczycieli. Polski nauczyciel - zgodnie z Kartą nauczyciela - musi mieć wyższe wykształcenie z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub wykształcenie uzyskane w tzw. zakładzie kształcenia nauczycieli (pomaturalne studium nauczycielskie). Nauczyciel musi też przestrzegać podstawowych zasad moralnych, spełniać warunki zdrowotne niezbędne do wykonywania zawodu i realizować podstawowe funkcje szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą.

Praca nauczyciela podlega w Polsce z mocy prawa okresowej ocenie, która odbywa się przed awansem na wyższy stopień, a także każdorazowo na wniosek samego nauczyciela, dyrektora szkoły lub organu sprawującego nadzór nad szkołą. Zgodnie z niedawną reformą oświaty istnieją cztery kategorie zawodowe nauczycieli z określonymi zasadami awansu: stażysta, nauczyciel kontraktowy, nauczyciel mianowany, nauczyciel dyplomowany.

 

Status społeczny

Pozycja społeczna nauczyciela w Polsce nie jest tak wysoka, jak w krajach zachodnich. Wiąże się to głównie z poziomem wynagrodzeń osiąganych przez nauczycieli, ale nie tylko. Kwalifikacje zawodowe znaczą tu także sporo. Mimo to są już w Polsce szkoły elitarne, gdzie nauczyciel posiada wysoką pozycję społeczną, jest szanowany i nieźle wynagradzany.

 

Jak zostać nauczycielem?

Ze względu na obecne wymagania stawiane nauczycielowi, przed kandydatem do tego zawodu jest właściwie tylko jedna droga: odpowiednie studia. Najlepiej, rzecz jasna, trafić do jednej ze szkół (akademii) pedagogicznych, które wyspecjalizowały się w kształceniu nauczycieli. Ale, kończąc studia na uniwersytecie, politechnice, akademii ekonomicznej czy w szkole niepaństwowej, nie jest się pozbawionym szans na uprawianie tego zawodu, ponieważ oprócz kwalifikacji pedagogicznych liczą się tu bardzo kwalifikacje merytoryczne.

Kandydat na nauczyciela rozpoczyna więc studia na kierunku, którym jest zainteresowany, pod warunkiem, że posiada on specjalność nauczycielską. Nauczyciel języka polskiego powinien studiować polonistykę o profilu nauczycielskim, nauczyciel matematyki - matematykę nauczycielską (czasem łączoną z informatyką), wreszcie nauczyciel wychowania fizycznego - wychowanie fizyczne na jednym z AWF-ów.

Oczywiście studia np. na politologii czy stosunkach międzynarodowych, które nie mają specjalności nauczycielskiej, choć gwarantują zdobycie wiedzy merytorycznej niezbędnej do prowadzenia takiego przedmiotu, jak historia czy wiedza o społeczeństwie, przydają się w szkole, o ile ma się również dyplom studium pedagogicznego zaświadczający ukończenie kursu. Ściślejsze wymagania obowiązują natomiast nauczycieli nauczania początkowego, którzy muszą ukończyć specjalność pedagogiki wczesnoszkolnej w ramach kierunku pedagogika. Ta praca wymaga bowiem nieco innych umiejętności i predyspozycji niż praca z dziećmi starszymi.

 

Gdzie do pracy?

Nauczyciel może pracować głównie w szkołach podstawowych i średnich (ewentualnie w wyż-szych), choć to nie jedyne miejsca pracy dla niego. Znajduje też zatrudnienie w zakładach opiekuńczych, które prowadzą zajęcia szkolne, a nawet w jednostkach zamkniętych (choć częściej trafiają tam pedagodzy specjalni).

Może też pracować w szkolnictwie niepublicznym (prywatnym), w instytucjach edukacyjnych prowadzących różnego rodzaju kursy i szkolenia.

Może wreszcie prowadzić indywidualnie korepetycje albo założyć firmę edukacyjną o takim charakterze.

 

Zarobki

Zarobki nauczycieli nie są dziś wysokie. Przynajmniej na początku pracy. Z latami znacznie wzrastają, choć i tak nie są adekwatne do umiejętności i nakładu pracy. Ich wysokość może jednak zależeć od zasobności gminy prowadzącej szkołę lub od rodzaju placówki, w której nauczyciel pracuje.

Podstawą jego pensji jest tzw. wynagrodzenie zasadnicze. Zależy ono od stopnia awansu i od kwalifikacji. Do tego dochodzą wszelkie dodatki. Uzależnione są albo od indywidualnej sytuacji nauczyciela, albo od tego, w jakiej pracuje gminie (bogatszej czy mniej zamożnej), ponieważ wielkość niektórych dodatków ustalają samorządy.

Dodatków jest kilkanaście. Dodatek stażowy (za wysługę lat) wynosi 1 procent wynagrodzenia zasadniczego za rok stażu, ale nie więcej niż 20 procent. Dostaje się też dodatek za pracę po godzinach. Za nadgodziny otrzymuje się 75 procent stawki zasadniczej. Jest też dodatek motywacyjny, zależny od gminy (od 10 do 100 zł miesięcznie), a także dodatek za wychowawstwo: z reguły kilkadziesiąt zł. Nauczyciele mają też trzynastki i nagrody jubileuszowe oraz zniżki na PKP (38 procent).

Na początku pracy nauczyciel dostaje w granicach od 700 do 900 zł miesięcznie, a latach późniejszych 1300-1900 zł brutto.