|
W 1982 roku zaproszono mnie do Meksyku, bym przygotowała studium
na temat stanu oświaty wśród Indian. Przełomowym momentem było dla mnie spotkanie z ośmioletnią
dziewczynką z meksykańskiej wsi Guaytalpa. Miała na imię Simona i chodziła do drugiej klasy
szkoły podstawowej. Pewnego dnia poprosiła mnie, bym jej pomogła w przygotowaniu zadanej na
następny dzień czytanki. Już po chwili okazało się, że dziewczynka kompletnie sobie nie radzi.
Znała doskonale wszystkie litery alfabetu, umiała je rozpoznać i nazwać, ale nie była w stanie
złożyć ich w słowa.
Poczułam się bezradna. Czego więcej niż znajomości liter
potrzebuje człowiek, aby móc czytać? I wtedy - niespodziewanie dla siebie samej -
zapytałam ją, czy wie, jak się pisze jej imię. Nie wiedziała. Na kartce papieru napisałam:
S i m o n a
i powiedziałam: - Zobacz, tak wygląda twoje imię. Simona.
Twarz dziewczynki rozbłysła w nagłym uśmiechu. Nie było wątpliwości: po raz pierwszy ujrzała
słowo, które miało dla niej znaczenie.
Potem, na oddzielnych karteczkach, napisałam wszystkie litery
imienia Simony i poprosiłam, by je poskładała we właściwej kolejności. Zrobiła to wiele
razy i była wyraźnie zafascynowana.
Po zdarzeniu z Simoną zaczęłam podejrzewać, że źródłem kłopotów
związanych z nauką czytania bywają często błędne metody nauczania; metody kierujące uwagę
dziecka na fonetyczne, nie zaś na znaczeniowe rozszyfrowanie słów. Dziecko zaczynające
naukę nie ma przecież pojęcia, że słowo napisane z n a c z y
to samo, co słowo mówione, i że kompozycja liter, składających się na dane słowo,
zależy od brzmienia tego słowa w mowie. Posłużenie się imieniem dziecka pozwala mu
błyskawicznie zdać sobie z tego sprawę. W ten sposób właśnie Simona pojęła, że to ona sama
nadaje znaczenie napisanemu słowu, i że wyraz Simona ją właśnie oznacza.
Kiedy metody szkolne nie sprzyjają dokonaniu tego odkrycia;
dziecko z wysiłkiem - zupełnie bezowocnym - uczy się na pamięć oddzielnie kształtu liter
i brzmienia izolowanych głosek. Tak właśnie było w przypadku Simony. Dopiero wtedy,
gdy jej imię, słowo, które przecież doskonale znała, otrzymało swój graficzny wyraz,
litery: "s", "i", "m", "o", "n", "a", ujawniły swoje fonetyczne funkcje.
Teraz myślę, że zanim jeszcze uczeń pozna litery,
potrzebuje wskazówki, jak - dzięki znajomości liter - odnajdywać zaszyfrowane w słowach znaczenia.
Czytanie to umiejętność przywoływania na myśl rzeczy, zjawisk ukrytych za zasłoną liter.
Czytanie to po prostu fascynująca zabawa w chowanego.
Tak narodził się pomysł, by imię ucznia uczynić słowem otwierającym świat pisma.
Po powrocie do Polski stwierdziłam, że również i u nas nauka
czytania bywa źródłem cierpień i frustracji dla wielu dzieci i pedagogów. Niemal wszyscy
nauczyciele, z którymi rozmawiałam, przyznawali, że bardzo często zdarza się, iż dziecko zna
wszystkie litery alfabetu, ale nie umie zestawić ich w słowa.
Moje doświadczenia meksykańskie wzbudziły zainteresowanie fachowców.
Opracowałam zatem polską wersję metody - czyli system posługiwania się polskimi imionami w
nauczaniu reguł rządzących naszą pisownią. Od ponad dziesięciu lat opowiadam w publikacjach
i podczas warsztatów z nauczycielami o spotkaniu z Simoną i o tym, co z tego spotkania
wynikło. Doświadczenia polskie utwierdziły mnie w przekonaniu, że pomysł, który zrodził się
w meksykańskiej wiosce nad meksykańskim elementarzem, może być pomocna również w innych krajach
w opanowaniu sztuki czytania dzieciom mówiącym najróżniejszymi językami. I ja, i wielu
polskich nauczycieli wielokrotnie widzieliśmy ten szczególny uśmiech dziecka na widok jego
imienia, które zostało napisane przez dorosłego; uśmiech wyrażający zdumienie, radość, nagły
błysk zrozumienia.
Książka ta przeznaczona jest zarówno dla pedagogów szkolnych
i przedszkolnych, jak i dla rodziców, którzy zechcą być przewodnikami swoich dzieci
w proponowanych przeze mnie ćwiczeniach. Wielokrotnie pytano mnie, czy dziecko można uczyć
czytania w domu. Nie wątpię, że tak. Co więcej, wydaje mi się, że w rodzinie początek tego
procesu przebiega w sposób najbardziej naturalny. Po prostu w jakimś momencie, na ogół wtedy,
gdy dziecko ma dwa lub trzy lata, jeden z dorosłych krewnych pokazuje mu, jak się pisze jego imię.
Zdarza się to najczęściej w czasie zabawy, łatwo więc zapomina się o tym zdarzeniu i mało kto
uświadamia sobie, że oto stało się coś bardzo ważnego, co zaowocuje w przyszłości. Idea, aby
imię ucznia uczynić słowem otwierającym świat pisma, powinna być rodzicom szczególnie bliska.
To przecież oni nadają imię dziecku, to w kontaktach z rodzicami i rodzeństwem uczy się ono
reagować, gdy tym imieniem się je przywołuje.
Warto może jeszcze wyjaśnić, że słowo "pismo" oznacza w tym
tekście system znaków, dzięki któremu można język mówiony zastąpić zapisem. "świat pisma"
natomiast obejmuje wszystko, co gdziekolwiek i kiedykolwiek zostało napisane, i co możemy
poznać tylko po opanowaniu reguł, które tym światem rządzą. W żadnym wypadku nie odnoszę tego
określenia do pisania rozumianego jako umiejętność ręcznego zapisu słów lub liter.
Cała moja uwaga skierowana jest zatem na kształcenie sztuki czytania. Ze zrozumieniem od
samego początku.
|
